Τον Νοέμβριο του 2005 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καθιέρωσε την 27η Ιανουαρίου ως Διεθνή Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος. Η ημερομηνία επιλέχθηκε επειδή κατά την ημέρα αυτή το 1945 τα σοβιετικά στρατεύματα απελευθέρωσαν το Άουσβιτς, το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης του ναζιστικού καθεστώτος. Στην Ελλάδα η συγκεκριμένη ημέρα είχε ήδη θεσμοθετηθεί ως «Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος» με Προεδρικό Διάταγμα, κατόπιν ομόφωνης απόφασης της Βουλής των Ελλήνων τον Ιανουάριο του 2004.

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ναζιστική Γερμανία εφάρμοσε ένα αρρωστημένο σχέδιο εξόντωσης εθνικών, θρησκευτικών, κοινωνικών και πολιτικών ομάδων με την κωδική ονομασία «Τελική Λύση», κύρια θύματα του οποίου υπήρξαν οι εβραϊκοί πληθυσμοί της Ευρώπης. Υπολογίζεται πως περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίοι εξολοθρεύθηκαν.

Σε αρκετές περιπτώσεις, όσοι κατάφεραν να φυγαδευτούν και να σωθούν το όφειλαν στην αλληλέγγυα αντίσταση συμπολιτών τους, που έθεταν την ανθρώπινη υπόσταση υψηλότερα από τον διαρκή φόβο που προκαλούσε ο σκληρός κατακτητής. Στο πλαίσιο αυτό, η οικογένεια Χατζηγάκη έχει συνδέσει το όνομά της με μία σειρά περιστατικών γύρω από την σωτηρία συμπολιτών της Εβραίων της Θεσσαλίας. Ένα από αυτά τα γεγονότα αποτελεί κι η διάσωση του -βολιώτικης καταγωγής- ζεύγους Βαρούχ.

Στο περιοδικό του Κ.Ι.Σ.Ε., «Χρονικά», η Ραχήλ Βαρούχ–Παπανδριανού σημειώνει: «[…] αρχές του 1943, η οικογένεια [Βαρούχ] αναγκάστηκε εφοδιασμένη με ψεύτικες ταυτότητες, να εγκαταλείψει το Βόλο και να βρει καταφύγιο στο σπίτι του οικογενειακού φίλου, Δικηγόρου και Βουλευτού Τρικάλων Δημητρίου Χατζηγάκη. Από εκεί η οικογένεια προωθήθηκε στα Άγραφα, όπου και πέρασε την περίοδο της Κατοχής»[1].

Σχετικά με τη διάσωση της οικογένειας του Ισίδωρου Βαρούχ, ο Κωνσταντίνος Αλ. Χατζηγάκης, που έζησε τα γεγονότα ως έφηβος, διηγείται στα χειρόγραφα απομνημονεύματά του:

«[…] στο επιταγμένο για αξιωματικούς δωμάτιο του σπιτιού μας, είχαν έλθη δύο αξιωματικοί, ο ένας Πρώσσος λοχαγός κι ο άλλος ανθυπολοχαγός από το Ανόβερο.

Το σπίτι μας είχε πολύ μεγάλη αυλή, η οποία ήτο κοινή με το διπλανό σπίτι της θείας μου Αλίκης Θεράπου. Στο ημιυπόγειο αυτού του σπιτιού ευρίσκετο το δικηγορικό γραφείο του πατέρα και των θείων μου. Η είσοδος του γραφείου ήτο προς τον δρόμο και στον ακριβώς απέναντι τοίχο είχε δύο μικρά παράθυρα που μπορούσε κανείς σκυμμένος να περάση προς την αυλή.

Ένα απόγευμα ο θείος μου Μήτσος[2] μου παρήγγειλε να πάω στο γραφείο. Όταν πήγα, δίπλα στο θείο μου ήταν δύο χωριάτες, ένας άνδρας κοντός και άσχημος και μία ωραιοτάτη γυναίκα (προφανώς ντυμένοι χωριάτες για κάλυψη). Ήταν ο τραπεζίτης του Βόλου Εβραίος Βαρούχ και η σύζυγός του. Ο θείος μου, έδωσε την οδηγία του. Κρύψε τους στην ίσμπα.

Τους πέρασα από την αυλή με προσοχή μη μας δουν οι Γερμανοί που μένανε στο σπίτι, τους κατέβασα στο υπόγειο από μια αφανή πόρτα και τους έκρυψα στην ίσμπα. Ίσμπα ήταν ένα δωμάτιο κρυφό-τυφλό το οποίο ως πόρτα είχε μια ντουλάπα που αν έβγαζες ένα μεγάλο καρφί από ένα σημείο, άνοιγε ως πόρτα ολόκληρη. Τους έκρυψα και τους έδωσα ένα σύνθημα με κτυπήματα για αναγνώριση.

Τί είχε συμβή; Ο θείος μου Μήτσος είχε αναλάβει τη διαχείρησιν του κτήματος της οικογένειάς μας στο Σωτήριον Λαρίσσης. Έτσι κατέβαινε συχνά στο Βόλο όπου είχε φίλους […]. Στη συντροφιά τους ήτο και ο πρόξενος της Γερμανίας Σέφελ, ο οποίος από την προπολεμική εποχή ήτο πρόξενος της Γερμανίας. Ο Σέφελ από παλαιά ενοικίαζε τα κτήματά μας. Ήταν άνθρωπος καλός και έσωσε πολύ κόσμο κατά την διάρκεια της Κατοχής. […] είπε στο θείο μου ότι έπρεπε να φροντίση να σωθή το ζεύγος Βαρούχ που ήτο στη συντροφιά τους, διότι οι Γερμανοί σχεδίαζαν να συλλάβουν τους Εβραίους· είχε τις πληροφορίες του.

Έτσι έγινε και ο θείος μου κατάφερε ντύνοντάς τους χωριάτες με κίνδυνο μεγάλο να τους φέρη στα Τρίκκαλα και μετά από αρκετές ημέρες να τους φυγαδεύση σε χωριό όπου ο θείος μου είχε κουμπάρους λόγω της πολιτικής»._

———-

[1] Ραχήλ Βαρούχ–Παπανδριανού, «Η ιστορία της Τράπεζας Μεναχέμ Βαρούχ, Βαρούχ Βαρούχ & Ισιδώρου Βαρούχ στα Τρίκαλα και στο Βόλο», Χρονικά – Έκδοση του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου της Ελλάδος, τ.35, αρ.φ. 236, Απρ.-Ιούν 2012, σ. 7.
[2] Αναφέρεται στον Δημήτριο Κ. Χατζηγάκη (1901-1977), δικηγόρο και βουλευτή Τρικάλων.

***

[Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται στον Αντιπρόεδρο του Ιδρύματος, Αλέξη Κ. Χατζηγάκη, και το Επίτιμο Μέλος, Πέτρο Κ. Χατζηγάκη, για την ευγενική παραχώρηση του αρχείου του πατέρα τους Κωνσταντίνου Αλ. Χατζηγάκη στο Ίδρυμα. Ο Κωνσταντίνος Αλ. Χατζηγάκης είναι διακεκριμένος ειδικός παθολόγος με σημαντικό έργο και δράση στο νομό Μαγνησίας, με έδρα το Βόλο για περισσότερα από 50 χρόνια].

Πηγή: Αρχείο Κωνσταντίνου Αλ. Χατζηγάκη

Φωτογραφία: Ο Ισίδωρος Βαρούχ [πηγή: Ραχήλ Βαρούχ–Παπανδριανού, «Η ιστορία της Τράπεζας Μεναχέμ Βαρούχ, Βαρούχ Βαρούχ & Ισιδώρου Βαρούχ στα Τρίκαλα και στο Βόλο», Χρονικά – Έκδοση του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου της Ελλάδος, τ.35, αρ.φ. 236, Απρ.-Ιούν 2012, σ. 7]

Μετεγγραφή – Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης, Ιστορικός – Ερευνητής, ΜSc Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Συνεργάτης Ιδρύματος Χατζηγάκη